Po rozmowie z Peterem Hyttelem i Bledionem Baraliu, przewodniczącymi grupy roboczej ds. cyfryzacji, nasza seria na temat odnowionych grup roboczych ACE jest kontynuowana z Dubravko Bačićem i Oyą Atalay Franck, przewodniczącymi grupy roboczej ds. edukacji.

Od studiów architektonicznych i nadzorowanego doświadczenia zawodowego po uczenie się przez całe życie i uznawanie kwalifikacji – program prac grupy dotyczy sposobu, w jaki architekci przygotowują się do praktyki i rozwijają swoje kompetencje w trakcie całej kariery zawodowej.

W tym wywiadzie Dubravko i Oya dzielą się swoimi doświadczeniami zawodowymi, nakreślają swoje priorytety na najbliższe dwa lata i omawiają, w jaki sposób edukacja i praktyka mogą reagować na zmieniające się potrzeby środowiskowe, technologiczne i społeczne. Wyjaśniają one również, dlaczego doświadczenie i aktywne zaangażowanie organizacji członkowskich ACE będą miały zasadnicze znaczenie dla pracy grupy.

ACE: Czy mógłbyś się krótko przedstawić i opowiedzieć nam o swoim doświadczeniu zawodowym?

Dubravko Bačić: Jestem praktykującym architektem i profesorem nadzwyczajnym na Wydziale Architektury Uniwersytetu w Zagrzebiu, gdzie moja praca łączy nauczanie, badania i praktykę zawodową. Studiowałem architekturę w Zagrzebiu, ukończyłem studia magisterskie z zakresu projektowania historii i teorii architektury na GSD Harvardu, a następnie uzyskałem doktorat w Zagrzebiu. Wraz z moją pracą akademicką utrzymuję niewielką praktykę, szczególnie w zakresie zachowania dziedzictwa kulturowego i adaptacyjnego ponownego wykorzystania.

Moje zaangażowanie w ACE rozpoczęło się w 2012 roku, reprezentując Chorwacką Izbę Architektów. Pracowałem w zarządzie przez dziesięć lat, przez pięć kadencji w latach 2014–2019 i 2022–2025, i kierowałem programem ACE Schools. Na różnych etapach koordynowałem również Access to the Profession, Professional Practice oraz Research & Development. Te obowiązki dały mi perspektywę, która łączy sposób, w jaki architekci są kształceni z warunkami regulacyjnymi, organizacyjnymi i ekonomicznymi, w których pracują.

Oya Atalay Franck: Jestem architektem, historykiem architektury i pedagogiem oraz dziekanem Szkoły Architektury, Projektowania i Inżynierii Lądowej na ZHAW Zurich University of Applied Sciences w Winterthur w Szwajcarii.

W latach 2017–2024 pełniłem funkcję przewodniczącego Europejskiego Stowarzyszenia Edukacji Architektonicznej (EAAE). Moja praca łączy nauczanie, badania, przywództwo akademickie i współpracę międzynarodową. Przyczyniam się również do wzajemnych ocen i akredytacji oraz zasiadam w jury oceniającym projekty zawodowe i studenckie.

Kieruję się przekonaniem, że jakość środowiska zbudowanego musi być kluczowa dla edukacji architektonicznej i praktyki zawodowej. Oznacza to kultywowanie świadomego osądu, kreatywności i odpowiedzialności wobec społeczeństwa i środowiska.

ACE: Co skłoniło Pana do objęcia przewodnictwa w tej grupie roboczej i na co najbardziej czeka Pan/Pani z niecierpliwością?

Dubravko Bačić: Dla mnie współprzewodniczenie tej grupie roboczej jest kontynuacją długotrwałego zaangażowania, a nie nowym odejściem. Dzięki programowi dla szkół i współpracy ACE z EAAE pracowałem nad włączeniem edukacji i przygotowania zawodowego do naszych szerszych dyskusji politycznych. Ważnym elementem tych działań było współorganizowanie w 2023 r. w Brukseli wspólnej konferencji ACE–EAAE na temat podnoszenia kwalifikacji.

Powinniśmy również zdawać sobie sprawę z tego, jak bardzo współpraca już istnieje: W badaniu sektorowym EAAE z 2025 r. udokumentowano znaczne zaangażowanie zewnętrznych praktykujących architektów w nauczanie studyjne wśród badanych szkół. Moim zdaniem wyzwaniem jest wykorzystanie tych powiązań poprzez trwałą wspólną pracę nad przygotowaniem zawodowym, badaniami i kształceniem ustawicznym.

Mam nadzieję, że przyczynię się do tego doświadczenie w pracy w różnych obszarach polityki ACE i zrozumienie, w jaki sposób wspólne stanowiska są opracowywane z różnych perspektyw krajowych. Współpracując z Oyą, chciałbym pomóc przełożyć wspólne ambicje na propozycje, z których mogą korzystać organizacje członkowskie, przy jednoczesnym zachowaniu potrzeb zarówno powstających architektów, jak i ustalonych praktyk.

Oya Atalay Franck: Moją motywacją jest doprowadzenie edukacji architektonicznej i zawodu do bliższego dialogu. Widzę edukację jako ciągły proces, od studiów uniwersyteckich przez praktyczne doświadczenie po uczenie się przez całą karierę. Etapy te mają różne cele, ale powinny się wzajemnie wspierać.

Wnoszę doświadczenie w edukacji architektonicznej i przywództwie akademickim na szczeblu europejskim. Wraz z moim współprzewodniczącym Dubravkiem Bačiciem z niecierpliwością czekam na współpracę z przedstawicielami organizacji członkowskich ACE w celu określenia wspólnych obaw i wyciągnięcia wniosków z różnych podejść krajowych.

Dla mnie ta wymiana musi działać w obu kierunkach: edukacja musi angażować się w realia praktyki, natomiast praktyka powinna korzystać z badań, eksperymentów i krytycznej refleksji prowadzonych w szkołach. Powinniśmy przygotować architektów nie tylko do reagowania na istniejące wymagania, ale także do ich kwestionowania i pomagania w kształtowaniu tego, co będzie dalej.

ACE: Jakie są główne priorytety grupy roboczej na najbliższe dwa lata? Jaki wpływ Państwa zdaniem będą miały jej prace na organizacje członkowskie ACE i szeroko pojęty zawód architekta?

Dubravko Bačić: Propagowanie najwyższych standardów edukacji architektonicznej i wzmacnianie wspólnych podstaw kompetencji zawodowych powinno kierować całą naszą pracą. Jedenaście obszarów wiedzy, umiejętności i kompetencji określonych w art. 46 dyrektywy w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych stanowi zasadniczą wspólną podstawę, ale minimalne wymogi europejskie nie powinny stać się pułapem ambicji edukacyjnych. Przyczyniając się do oceny i ewentualnego przeglądu dyrektywy, powinniśmy zbadać, w jaki sposób wymogi te są interpretowane i stosowane w całej Europie oraz w jaki sposób można je wzmocnić, aby odzwierciedlić zmieniające się obowiązki architektów. Celem powinno być podniesienie jakości kształcenia przy jednoczesnym wzmocnieniu wzajemnego zaufania, od którego zależy uznawanie kwalifikacji zawodowych i mobilność.

Bezpośrednim priorytetem jest unijna inicjatywa na rzecz przenoszenia umiejętności, która łączy w sobie kwalifikacje cyfrowe, proponowany przegląd dyrektywy w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych oraz nowe ustalenia dotyczące uznawania kwalifikacji uzyskanych poza UE. Powinniśmy wspierać prostsze i szybsze procedury przy jednoczesnym odróżnieniu uproszczenia administracyjnego od standardów wymaganych do niezależnej praktyki. Analizując nowe ustalenia dotyczące uznawania kwalifikacji, skupiłbym się na tym, w jaki sposób ocenia się równoważność, czy wymogi w zakresie kształcenia w dziedzinie architektury są konsekwentnie przestrzegane oraz w jaki sposób zawód i właściwe organy przyczyniają się do tych ocen.

Oprócz tego powinniśmy nadal rozwijać model 5+2 ACE: pięć lat edukacji architektonicznej, a następnie dwa lata nadzorowanego doświadczenia zawodowego (PPE). Zasadniczą różnicą jest ukończenie programu akademickiego i gotowość do przyjęcia niezależnej odpowiedzialności zawodowej. ŚOI muszą oferować znaczący nadzór, jasne efekty uczenia się, godziwe wynagrodzenie i doświadczenie na różnych etapach projektu, a nie po prostu rejestrować czas spędzony w biurze.

Aby kontynuować rozwój zawodowy (CPD), powinniśmy wzmocnić jego pozycję jako obowiązku zawodowego, jednocześnie wychodząc poza nagromadzenie godzin lub kredytów. Jego wartość zależy od jakości i adekwatności uczenia się, w tym profesjonalnego osądu, umów, zamówień, wiedzy finansowej i organizacji praktyki, a także nowej wiedzy technicznej.

Będziemy realizować te priorytety w ścisłej współpracy z innymi grupami roboczymi ACE, pod kierunkiem zarządu i przy wsparciu sekretariatu ACE. W przypadku organizacji członkowskich wynikiem powinny być mocniejsze argumenty przemawiające za rzecznictwem krajowym i praktyczne wytyczne dotyczące reform w zakresie uznawania. Powinniśmy również pomóc właściwym organom w przygotowaniu się do nowych procedur cyfrowych i krótszych terminów, uznając, że skuteczne wdrożenie wymaga odpowiedniej wiedzy fachowej i zdolności.

Oya Atalay Franck: Nasza praca koncentruje się na trzech powiązanych ze sobą obszarach: dyrektywa w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (PQD), praktyka zawodowa (PPE) i ustawiczne doskonalenie zawodowe (CPD). Wspólnie zajmują się tym, w jaki sposób architekci kwalifikują się, wchodzą do zawodu oraz utrzymują i rozwijają swoje kompetencje przez całą karierę.

Wniesiemy wkład w stanowisko ACE w sprawie oceny i przyszłego rozwoju dyrektywy w sprawie jakości powietrza. Obejmuje to realizację zaproszenia ACE do pięcioletnich studiów architektonicznych oraz dwóch lat praktycznego doświadczenia, a także rozwiązanie problemów związanych z uznawaniem kwalifikacji akademickich i zawodowych uzyskanych w różnych krajach. Celem jest wspieranie mobilności zawodowej przy jednoczesnym zachowaniu wysokich standardów.

W przypadku ŚOI chcemy porównać podejścia krajowe oraz zbadać jakość i strukturę przejścia od studiów do praktyki zawodowej. W przypadku ustawicznego doskonalenia zawodowego priorytetem jest wzmocnienie uczenia się przez całe życie jako odpowiedzialności zawodowej, wspieranej przez dostęp do odpowiedniej edukacji wysokiej jakości.

Pierwszym krokiem jest dokonanie przeglądu istniejących materiałów i wykorzystanie doświadczeń członków w celu określenia, gdzie potrzebne są wspólne działania. Obejmuje to zbadanie, w jaki sposób polityka regionalna, krajowa i europejska kształtuje edukację i praktykę, oraz wykorzystanie tych ustaleń do wspierania ACE. Naszym celem jest opracowanie praktycznych zaleceń, które wzmocnią kompetencje zawodowe i pomogą poprawić jakość środowiska zbudowanego, przy jednoczesnym poszanowaniu różnorodności europejskich systemów edukacyjnych i zawodowych.

ACE: Co uważają Państwo za największe wyzwanie lub szansę w tej dziedzinie dla architektów w całej Europie? Do jakich zmian powinni się przygotować architekci i praktyki oraz w jaki sposób zawód może zareagować?

Dubravko Bačić: Chciałbym zwrócić uwagę na zdolność zawodu do przyswajania zmian, a nie tylko na same zmiany. W badaniu sektorowym ACE z 2024 r. stwierdzono, że ponad dwie trzecie praktyk architektonicznych to przedsiębiorstwa jednoosobowe. Jest to ważny punkt wyjścia dla wszelkich dyskusji na temat podnoszenia kwalifikacji: osoba wykonująca wolny zawód nie może organizować uczenia się ani inwestować w nowe zdolności w taki sam sposób jak duże biuro dysponujące specjalnym personelem i zasobami.

Wnioski dotyczące możliwości przenoszenia umiejętności mogłyby również sprawić, że praca transgraniczna i rekrutacja byłyby bardziej dostępne, w szczególności dla praktyk bez specjalnego wsparcia administracyjnego. Ale cyfrowy zapis kwalifikacji akademickich nie jest sam w sobie dowodem uprawnienia do praktyki, a łatwiejsze uznawanie nie eliminuje potrzeby zrozumienia lokalnych przepisów budowlanych, obowiązków umownych i odpowiedzialności zawodowej. Widzę tutaj użyteczną rolę organizacji członkowskich: pomaganie architektom w poruszaniu się po tych wyróżnieniach i wspieranie ich przygotowania do pracy w innym kraju.

Ryzyko, jak widzę, polega na tym, że rosnące oczekiwania pogłębiają przepaść między praktykami z dostępem do wiedzy i wsparcia a tymi, którzy walczą o dotrzymanie kroku. Przygotowania do budownictwa niskoemisyjnego, transformacja istniejących budynków i cyfrowe przepływy pracy oznaczają zatem również zajęcie się czasem, kosztami i dostępnością kształcenia zawodowego. W przypadku praktyk wymaga to uczynienia rozwoju umiejętności częścią planowania biznesowego, a nie traktowania go jako czegoś, do czego można się dopasować po zakończeniu projektu.

Moje doświadczenie w koordynowaniu obszaru badawczo-rozwojowego ACE wzmocniło moje zainteresowanie uczynieniem badań europejskich bardziej przydatnymi w codziennej praktyce. Projekty ACE finansowane przez UE stanowią cenną podstawę do osiągnięcia tego celu. Powinniśmy w większym stopniu wykorzystywać ich ustalenia w CPD opartej na konkretnych przypadkach, praktycznych wytycznych i współpracy między szkołami i urzędami, tak aby dostęp do innowacji nie ograniczał się do osób bezpośrednio zaangażowanych w projekty badawcze.

Oya Atalay Franck: Uważam, że głównym wyzwaniem jest rozwijanie naszej wiedzy i umiejętności przy jednoczesnym zachowaniu zdolności architekta do łączenia kwestii technicznych, środowiskowych, kulturowych i społecznych. Przystosowanie się do zmiany klimatu, transformacja istniejących budynków, budownictwo o obiegu zamkniętym i cyfryzacja wymagają tego szerokiego osądu.

Sztuczna inteligencja sprawia, że kwestia ta jest szczególnie jasna: nauka posługiwania się narzędziem to nie to samo, co rozumienie jego założeń, rozpoznawanie jego ograniczeń lub ocenianie jakości jego wyników. Architekci powinni angażować się w te technologie krytycznie, kreatywnie i etycznie, pozostając jednocześnie odpowiedzialni za swoje decyzje. Podobnie, projektowanie świadome zasobów powinno łączyć wiedzę o materiałach, energii i budownictwie z przestrzennymi i społecznymi cechami miejsc, które tworzymy lub przekształcamy.

Szansą jest bliższe powiązanie nauki z codzienną praktyką. Oznacza to poświęcenie czasu na kształcenie ustawiczne i mentoring oraz budowanie bliższych kontaktów ze szkołami i instytucjami badawczymi. Celem jest przełożenie nowej wiedzy na lepsze decyzje, a nie tylko zdobycie dodatkowych umiejętności technicznych.

ACE: Jakim przesłaniem chcieliby Państwo podzielić się z organizacjami członkowskimi ACE? W jaki sposób członkowie mogą wnosić wkład w działalność grupy roboczej i dlaczego ich zaangażowanie jest ważne?

Dubravko Bačić: Zachęcam organizacje członkowskie do traktowania tej grupy roboczej jako miejsca kształtowania polityki, a nie tylko otrzymywania informacji na jej temat. Jedną z lekcji, którą biorę z moich lat w Zarządzie, jest to, że ACE jest najskuteczniejsze, gdy MO i delegaci pomagają wcześnie zdefiniować problem, zanim stanowisko przybierze ostateczną formę.

Przydatnym wkładem nie musi być kompleksowe sprawozdanie krajowe. Równie cenny może być dobrze udokumentowany przykład skutecznego nadzoru, trudności napotkane na drodze do rejestracji lub program CPD, który rzeczywiście działa na rzecz małych praktyk. Ważne jest wyjaśnienie warunków stojących za tym i tego, czego inni mogą się z tego nauczyć.

Ze szczególnym zadowoleniem przyjmuję uwagi młodych architektów i biur, które ich zatrudniają i nadzorują, a także wychowawców i właściwych organów. Ich doświadczenie może pomóc nam sprawdzić, czy proponowany wymóg faktycznie rozwija kompetencje i czy dostępne jest niezbędne wsparcie. Uczestnictwo powinno dać członkom coś, z czego mogą skorzystać w zamian: silniejsze argumenty, przydatne porównania i praktyczne pomysły na ulepszenie własnych systemów.

Oya Atalay Franck: Edukacja to wspólna odpowiedzialność zawodowa. Zachęcam organizacje członkowskie do przekazywania grupie roboczej zarówno swoich doświadczeń, jak i pytań.

Przepisy krajowe, dokumenty przedstawiające stanowisko, przykłady szkoleń praktycznych i ustawicznego doskonalenia zawodowego oraz szczególne trudności napotykane przez architektów stanowią cenne punkty wyjścia. Członkowie mogą je udostępniać za pośrednictwem naszego wspólnego repozytorium i pomagać w opracowywaniu zaleceń. Prosimy uczestników, aby skupili swój wkład na jednym z trzech tematów, pozostając jednocześnie częścią szerszej wymiany poglądów.

Zaangażowanie to ma zasadnicze znaczenie, ponieważ wiarygodne stanowiska europejskie muszą opierać się na realiach krajowych. Musimy zrozumieć zarówno to, co działa, jak i to, gdzie utrzymują się przeszkody. Pomoże nam to określić, gdzie przydatne jest wspólne podejście i gdzie różne konteksty wymagają różnych reakcji.

Informacje o współprzewodniczących

Dubravko Bačić

Dubravko Bačić jest praktykującym architektem i profesorem nadzwyczajnym na Wydziale Architektury Uniwersytetu w Zagrzebiu. Kształcił się w Zagrzebiu i w Harvard's Graduate School of Design, posiada doktorat z architektury, który koncentruje się na badaniach nad współczesną edukacją architektoniczną. Jego prace łączą nauczanie i badania z praktyką architektoniczną, w szczególności konserwacją dziedzictwa i adaptacyjnym ponownym wykorzystaniem. Od 2012 r. pracował w Radzie Architektów Europy przez dziesięć lat w jej zarządzie, kierował jej programem dla szkół oraz koordynował dostęp do zawodu, praktyki zawodowej oraz działalności badawczo-rozwojowej. Obecnie jest współprzewodniczącym ACE Education Work Group.

Oya Atalay Franck

Oya Atalay Franck jest architektem, historykiem architektury i pedagogiem. Jest dziekanem Szkoły Architektury, Projektowania i Inżynierii Lądowej na ZHAW Zurich University of Applied Sciences w Winterthur w Szwajcarii. W latach 2017–2024 była przewodniczącą Europejskiego Stowarzyszenia Edukacji Architektonicznej (EAAE).

Jej praca obejmuje nauczanie, badania, przywództwo akademickie i współpracę międzynarodową. Swoją wiedzę fachową wnosi do wzajemnych ocen i akredytacji instytucji szkolnictwa wyższego oraz zasiada w jury oceniającym profesjonalne i studenckie projekty architektoniczne.

Umieszcza jakość środowiska zbudowanego – i jego wkład w życie ludzi – w centrum edukacji architektonicznej i praktyki zawodowej.