«Οι αρχιτέκτονες μπορούν να διαδραματίσουν ρόλο στον πειραματισμό και την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης».
Η ACE είχε την ευκαιρία να μιλήσει με τον Jorge Figueira και τον Gonçalo Canto Moniz να συζητήσουν το όραμά τους σχετικά με το ΝΕΒ, την ποιότητα στο δομημένο περιβάλλον, τη συνάφεια των αρχιτεκτονικών πολιτικών, την εκπαίδευση, τη στέγαση και το χρηματοδοτούμενο από την ΕΕ έργο Ουρμπινάτ.
Στο πλαίσιο της διεθνούς διάσκεψης «From Bauhaus to the New House», η Πορτογαλική Ένωση Αρχιτεκτόνων (OA) δημοσίευσε πρόσφατα την έκθεση «Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους: μια ευκαιρία για πρόσφατη αρχιτεκτονική.» Αυτή η ευρωπαϊκή διάσκεψη για τις αρχιτεκτονικές πολιτικές αντικατοπτρίζει τη δέσμευση της ΟΑ να ανταποκριθεί σε έκκληση της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ursula von der Leyen, και ανέλαβε την αποστολή των αρχιτεκτόνων ως παραγόντων αλλαγής, κατασκευάζοντας το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους, προτείνοντας διάλογο σχετικά με τις τρέχουσες προκλήσεις για ένα μέλλον μετά την πανδημία και διασχίζοντας την αρχιτεκτονική, την τέχνη, την πόλη και την πολιτική: Από το Μπάουχαους στο Νέο Σπίτι – Τοπία μετά τον Covid.
ACE: Από το Μπάουχαους στο Νέο Σπίτι. Πέρυσι, η Πορτογαλική Ένωση Αρχιτεκτόνων (OA) πρότεινε διάλογο σχετικά με τις τρέχουσες προκλήσεις για ένα μέλλον μετά την πανδημία, διασχίζοντας την αρχιτεκτονική, την τέχνη, την πόλη και την πολιτική, ανταποκρινόμενη στην πρόκληση του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη δημιουργία ενός Νέου Ευρωπαϊκού Μπάουχαους. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα για αυτή την πρωτοβουλία και τις βασικές σκέψεις;
Χόρχε Φιγκέιρα: «Ήμασταν πραγματικά ενθουσιασμένοι όταν ακούσαμε την πρόταση του Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους και, στο πλαίσιο της πορτογαλικής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποφασίσαμε να διοργανώσουμε μια ευρωπαϊκή διάσκεψη για τις αρχιτεκτονικές πολιτικές με θέμα το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους. Η διάσκεψη είχε το πλεονέκτημα να φέρει σε επαφή ανθρώπους από τις 5 ηπείρους για ανταλλαγή απόψεων σχετικά με το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους – δεν ήταν μια στενή κεντρική συγκέντρωση. Τα κύρια θέματα ήταν: 1) το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους πέραν της Ευρώπης, 2) τον μετασχηματισμό της πόλης μετά την πανδημία, 3) την αρχιτεκτονική, την τέχνη και τη βιωσιμότητα και 4) τις αρχιτεκτονικές πολιτικές και το νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους. Διαχειριστήκαμε διαφορετικές οπτικές γωνίες και εμπειρίες στη συζήτηση, με ανθρώπους που προέρχονταν από διαφορετικές χώρες, την Αγκόλα, τη Βραζιλία, το Μακάο ή τη Μοζαμβίκη. Μας είπαν ιστορίες ανθεκτικότητας σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τις σημερινές προκλήσεις, όπως η πανδημία και η κλιματική κρίση. Αν και τα προβλήματα είναι παρόμοια, οι λύσεις μπορεί να διαφέρουν. Στη δεύτερη συνεδρία, «Μετασχηματισμός της πόλης μετά την πανδημία», συζητήσαμε τα φαινόμενα της τακτικής αστικοποίησης προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στην πόλη, που αντιμετωπίζει η πανδημία. Στη συνεδρία 3 με θέμα «Αρχιτεκτονική, Τέχνη και βιωσιμότητα», ανταλλάξαμε περιπτωσιολογικές μελέτες που απεικονίζουν τρόπους αντιμετώπισης αυτής της πιεστικής έννοιας της βιωσιμότητας μέσω της αρχιτεκτονικής, της τέχνης και του σχεδιασμού, ένα πολύ «Bauhaus» είδος συζήτησης. Η τελευταία συζήτηση στρογγυλής τραπέζης ήταν αφιερωμένη στο πώς αυτά τα θέματα μπορούν να οδηγήσουν σε πρακτικές αρχιτεκτονικές πολιτικές, δηλαδή κάτω από το θέμα της ποιότητας της αρχιτεκτονικής.
Θα ήθελα να αναφέρω τον κύριο κεντρικό ομιλητή μας, τον Eduardo Souto de Moura, νικητή του βραβείου Pritzker 2011, ο οποίος είναι θρυλικός θαυμαστής του Mies Van Rohe. Ο Eduardo Souto de Moura μας έφερε πίσω σε εκείνη την εποχή με έναν πολύ ζωντανό αλλά κριτικό τρόπο και μας υπενθύμισε να μην αναζητήσουμε τις εύκολες και άμεσες λύσεις όταν αντιμετωπίζουμε την παρούσα κρίση. Δουλέψαμε σε ένα δημοσίευση που αποτύπωσαν όλες αυτές τις εκτιμήσεις, περιπτωσιολογικές μελέτες κ.λπ.
Πιστεύουμε ότι η συνδιάσκεψή μας παρουσίασε την καλειδοσκοπική άποψη του Νέου Ευρωπαϊκού Μπάουχαους και ότι ήταν μια σαφής απόδειξη του τρόπου με τον οποίο μπορούμε να συζητήσουμε τα πιο πιεστικά θέματα στο πλαίσιο αυτής της έννοιας. Για το οπτικό σκηνικό του συνεδρίου, χρησιμοποιήσαμε το περίφημο Τριαδικό Μπαλέτο που ανέπτυξε ο Oskar Schlemmer, κύριος των μορφών στο Bauhaus. Είπαμε ότι θέλαμε να εγκαινιάσουμε ένα νέο τριαδικό μπαλέτο με νέες πολώσεις, νέα θέματα, αλλά την ίδια προσπάθεια να φέρουμε ομορφιά σε αυτούς τους ταραγμένους καιρούς».
ACE: Gonçalo Canto Moniz, συμμετείχατε στη συνεδρία αφιερωμένη στην Αρχιτεκτονική, την Τέχνη, τη Βιωσιμότητα. Ποια ήταν τα κυριότερα σημεία αυτής της συνεδρίασης;
Gonçalo Canto Moniz: «Βλέπω το Νέο Μπάουχαους ως τον κύριο «γάμο» για την ενσωμάτωση αυτού του ζητήματος βιωσιμότητας στον αρχιτεκτονικό πολιτισμό. Ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται το Νέο Μπάουχαους σε αυτόν τον δύσκολο διάλογο, σε διάφορους κλάδους, θα είναι ζωτικής σημασίας και θα είναι πολύ σημαντικό να ακολουθήσουμε τα επόμενα βήματα. Όσον αφορά τη συνεδρία του συνεδρίου, επισημάναμε τη συνδημιουργία ως το πιο ενδιαφέρον αλλά και το πιο δύσκολο ζήτημα για αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες. Τα κυριότερα σημεία αυτής της συζήτησης συνδημιουργίας ήταν τα είδη των μεθοδολογιών, ο ορισμός των εργαλείων και το όριο αυτής της διαδικασίας. Όταν προσπαθήσαμε να ανοίξουμε αυτόν τον διάλογο με τις κοινότητες αντιμετωπίζοντας τα ζητήματα σχεδιασμού, διαπιστώσαμε περιορισμένη εμπειρογνωσία· αφενός, διαθέτουμε την τεχνική και επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη των αρχιτεκτόνων, αφετέρου διαθέτουμε την καθημερινή εμπειρογνωμοσύνη των πολιτών. Πώς μπορούμε να συνεργαστούμε; Πώς μπορούμε να δημιουργήσουμε αυτές τις αποτελεσματικές διαδικασίες συνδημιουργίας για πόλεις και δημόσιους χώρους; Θα ήθελα επίσης να επισημάνω τη συμβολή της Ακαδημίας για τον πολεοδομικό σχεδιασμό και την έρευνα γενικότερα, προσφέροντας μια κριτική προοπτική για τον πολεοδομικό σχεδιασμό, για το τι κάνουν οι πόλεις, αλλά και μια πολύ ρεαλιστική προοπτική όσον αφορά τις ευκαιρίες να σκεφτούν τις πόλεις με άλλο τρόπο».
ACE: Πείτε μας περισσότερα για τον τίτλο της διάσκεψης «Από το Bauhaus στο σπίτι μας».
Χόρχε Φιγκέιρα: «Δανειστήκαμε αυτόν τον τίτλο «Από το Bauhaus στο σπίτι μας» από το μυθιστόρημα του Tom Wolfe για να υπογραμμίσουμε το γεγονός ότι η ιστορία έχει τα σκαμπανεβάσματα της και ότι δεν μπορούμε να πηδήξουμε από το 1919 στην εποχή μας χωρίς να γνωρίζουμε τι πήγε στραβά σε αυτόν τον αιώνα επιτυχιών και αποτυχιών. Το βιβλίο που γράφτηκε από τον Tom Wolfe είναι μια πολύ σατιρική, πολύ ειρωνική, πολύ σκληρή άποψη για τις μάζες της αρχιτεκτονικής. Έτσι, όταν κάναμε αυτή την πολύ λεπτή αναφορά στον Tom Wolfe, θέλαμε να δηλώσουμε ότι το Bauhaus δεν είναι ένας μαγικός κωδικός πρόσβασης. Είναι γεμάτη αντιφάσεις, αποτυχίες, υπερβολές, ασυνέπειες. Ωστόσο, εκτιμούμε πλήρως τη νοημοσύνη και την ευκαιρία που προσφέρει ο Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την επαναφορά ενός τέτοιου θεσμικού οργάνου, το οποίο έχει τόσο νόημα για εμάς, τους αρχιτέκτονες, τους καλλιτέχνες και τους σχεδιαστές. Ενώ ο Tom Wolfe ήταν σατιρικός απέναντι στον μοντερνισμό, θέλουμε να δούμε το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους ως ένδειξη ελπίδας και με την ιστορική γνώση του τι πήγε στραβά. Και αυτό που πήγε στραβά, δεν μπορεί να επαναληφθεί».
Gonçalo Canto Moniz:«Έκανα επίσης μια υπόδειξη στον τίτλο της παρουσίασής μου, «Από το Bauhaus στον δημόσιο χώρο μας», τονίζοντας μία από τις διαστάσεις που έφερε ο Tom Wolfe το 1981, δηλαδή την ιδέα ότι μία από τις αποτυχίες της σύγχρονης πόλης ήταν η έλλειψη δημόσιου χώρου. Πρέπει να δημιουργήσουμε κάποια εξοικείωση με τον αστικό χώρο, δεν είναι ένας αφηρημένος χώρος. Δεν είναι μόνο ένας χώρος για όλους, είναι ο δημόσιος χώρος μας. Υπό αυτή την έννοια, πρέπει να επανοικειοποιήσουμε τον δημόσιο χώρο. Αυτό είναι; Μία από τις προκλήσεις της σύγχρονης πόλης. Οι περισσότερες συζητήσεις μας σε αυτή τη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης αφορούσαν την επανεξέταση της δεκαετίας του 1960, όταν υπήρξε μια κριτική της νεωτερικότητας γενικά, και κατά κάποιο τρόπο του Bauhaus. Αυτή είναι μια τάση του σύγχρονου πολιτισμού μας. επανεξετάζοντας τις θέσεις που επισημάνθηκαν πολύ έντονα στη δεκαετία του 1960. Επανεξετάζοντας επίσης τον ρόλο του αρχιτέκτονα που κυμαίνεται από αυτόν του τεχνικού εμπειρογνώμονα σε έναν καλλιτέχνη με όραμα για την πόλη, σε έναν διαμεσολαβητή μεταξύ κοινοτήτων και κυβερνήσεων και ιδιωτικού τομέα. Φυσικά, το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους είναι επίσης μια ιδέα επανεξέτασης του Μπάουχαους. Δεν πρόκειται για το ίδιο πράγμα. Έτσι, ίσως η «νέα» λέξη δημιουργεί αυτή την ιδέα να κάνουμε κάτι ίσο με το αρχικό Μπάουχαους, αλλά νομίζω ότι η θέση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι πολύ σαφής»..
ACE: Κατά τη γνώμη σας, ποιες είναι οι κύριες ευκαιρίες και προκλήσεις της πρωτοβουλίας για το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους;
ο Χόρχε Φιγκέιρα: «Οι ευκαιρίες είναι μεγάλες. Είμαστε πολύ ενθουσιασμένοι με αυτή την πρωτοβουλία της ΕΕ. Εξέπληξε τους πάντες, την πολιτική όσο και την κοινωνία. Ήταν πραγματικά μια μεγάλη έκπληξη γιατί εμείς, οι αρχιτέκτονες, δεν έχουμε συνηθίσει να παίρνουμε τέτοιο ενδιαφέρον από το υψηλότερο επίπεδο στην Ευρώπη, θέτοντας τον πολιτισμό, την αρχιτεκτονική, την τέχνη και το σχέδιο στο επίκεντρο της συζήτησης. Ήταν ένα είδος συναισθηματικής αντίδρασης επειδή ακούμε πάντα πράγματα που σχετίζονται με τη χρηματοδότηση, την οικονομία και την τεχνολογία, ενώ η πολιτιστική πλευρά των πραγμάτων είναι κάπως περιθωριακή. Μία από τις κύριες συναρπαστικές πτυχές είναι η διασταύρωση των κλάδων. η λύση για την οικολογία και τη βιωσιμότητα πρέπει να περιλαμβάνει όλους τους πολίτες. Και, φυσικά, η πολιτιστική πλευρά των πραγμάτων, η συμμετοχή καλλιτεχνών, αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών κ.λπ. πρέπει να κληθούν να αντιμετωπίσουν αυτά τα πολύ δύσκολα προβλήματα, όχι μόνο την τεχνολογία, όχι μόνο τα οικονομικά. Η κύρια πρόκληση είναι να αποφευχθεί η μετατροπή του ΝΕΒ σε έναν νέο μαγικό λόγο, ένα νέο δόγμα, με τη δική του τεχνοκρατική ορολογία. Πρέπει να αποφύγουμε αυτή την τεχνοκρατική λύση. Κριτική σκέψη είναι αυτό που σημαίνει το Μπάουχαους στα καλύτερά του – μια κακοφωνία ιδεών, λόγων, εκκεντρικών ανθρώπων από την Ευρώπη και πέρα, που προσπαθούν να δημιουργήσουν κάτι νέο. Και είναι κάτι περισσότερο από χαοτική και πολύ δημιουργική στιγμή του Μπάουχαους που με ενδιαφέρει και όχι αυτό που στη συνέχεια αναπτύσσεται ως δόγμα ή κάτι που είναι σταθερό. Έτσι, να γνωρίζετε την ορολογία, να γνωρίζετε το δόγμα. Έχετε επίγνωση της τεχνοκρατίας και ας πάμε στον πιο δημιουργικό, εφευρετικό και ελεύθερο τρόπο σκέψης που αντιπροσωπεύει το Bauhaus».
Gonçalo Canto Moniz: «Είναι πολύ σημαντικό να αναπτυχθούν πρωτοβουλίες που σχετίζονται με την έρευνα και την πρακτική. Και φυσικά, αυτό είναι το πεδίο των αρχιτεκτόνων, των σχεδιαστών, των κοινωνιολόγων, των καλλιτεχνών· διάλογος που θα προάγει την στοχαστική πρακτική. Σε ακαδημαϊκό επίπεδο, μας ενδιαφέρουν έργα που προσφέρουν την ευκαιρία να εφαρμόσουμε την έρευνα στην πράξη. Σε επαγγελματικό επίπεδο, αντιπροσωπεύουν μια ευκαιρία για μια πιο στοχαστική πρακτική. Για να καταδειχθεί αυτό, κατά τη διάρκεια της διάσκεψης της ΟΑ, ο κεντρικός ομιλητής, Eduardo Souto de Moura, δεν ήθελε να μιλήσει για τα έργα του, αλλά προσέφερε έναν πραγματικό προβληματισμό σχετικά με την πρακτική του, με την επιρροή του Mies Van der Rohe. Η διεπιστημονικότητα αποτελεί ευκαιρία και μία από τις προκλήσεις για την επίτευξη του ΝΕΒ. Μία από τις μόνιμες προκλήσεις της κοινωνίας μας είναι ο διάλογος με άλλους τομείς· αν και στοχεύουμε να το κάνουμε, μερικές φορές η έννοια αλλάζει, οι μεθοδολογίες αλλάζουν, από περιοχή σε περιοχή. Έτσι, για να επιτύχουμε το ΝΕΒ, πρέπει να είμαστε ανοιχτοί στους άλλους, να το ακούμε και να το κάνουμε μαζί, είναι ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα αυτού του προγράμματος και το άλλο είναι να θέσουμε σε διάλογο τομείς που συνήθως βρίσκονται σε αντίθετες πλευρές: η βιωσιμότητα αντιμετωπίζεται πάντα ως περιβαλλοντικό ζήτημα, η συμμετοχικότητα αντιμετωπίζεται πάντα ως κοινωνικό ζήτημα, η αισθητική είναι κάτι που ανήκει μόνο στον πολιτισμό. Η στέγαση αποτελεί κύριο ζήτημα που επισημαίνεται στο πρόγραμμα NEB, γνωρίζουμε ότι θα υπάρξει ισχυρή οικονομική στήριξη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την επανεξέταση της στέγασης, αλλά οι δήμοι δεν είναι διατεθειμένοι να αντιμετωπίσουν αυτές τις προκλήσεις και να αντιμετωπίσουν τη χρηματοδοτική στήριξη χωρίς να διαθέτουν εργαλεία όπως κατευθυντήριες γραμμές και ορθές πρακτικές για να καταδείξουν τι μπορούν να κάνουν οι δήμοι σε ολόκληρη την Ευρώπη».
Χόρχε Φιγκέιρα:«Ας έχουμε αυτές τις κατευθυντήριες γραμμές, χωρίς να εξαλείψουμε την κριτική σκέψη, και πιστεύω ότι το ΝΕΒ έχει την ευκαιρία να δημιουργήσει ένα πλαίσιο για πιο πειραματικές λύσεις στον τομέα της στέγασης».
ACE: Η κρίση του Covid-19 έχει πολλαπλασιάσει τα ερωτήματα σχετικά με τον πολεοδομικό σχεδιασμό και τα κλιματικά ζητήματα. Στα μάτια σας, πώς θα επανεξετάσουν οι αρχιτέκτονες τις πόλεις και θα επανεφεύρουν τους χώρους;
Gonçalo Canto Moniz: «Οι αρχιτέκτονες μπορούν να διαδραματίσουν ρόλο στον πειραματισμό και την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης. Συνήθως, έχουμε αυτή την ιδέα ότι μπορούμε να κάνουμε καλή αρχιτεκτονική μόνο αν έχουμε καλούς πελάτες. πρόκειται για συστημική αλλαγή. Δεν είναι μόνο ο ρόλος των αρχιτεκτόνων. Ο COVID 19 πυροδότησε αυτή τη συστημική ιδέα ότι τα πράγματα πρέπει να αλλάξουν. Δεν μπορούμε να κάνουμε τα πράγματα μόνοι μας, χρειαζόμαστε προγραμματιστές, χρειαζόμαστε δήμους, χρειαζόμαστε πολίτες με κριτική σκέψη για το πώς λειτουργούν τα πράγματα. Φυσικά, υπάρχει μια τρέχουσα συζήτηση για τη στέγαση. Σήμερα, χρειαζόμαστε το σπίτι να είναι πιο ευέλικτο, ενσωματώνοντας διάφορες δραστηριότητες όπως η εργασία στο σπίτι. Δεν είναι μία από τις δραστηριότητες που προγραμματίζονται όταν σκεφτόμαστε για πρώτη φορά τι πρέπει να είναι το σπίτι. Οι θέσεις εργασίας αλλάζουν ήδη, πολλοί άνθρωποι έχουν προσληφθεί για να εργαστούν από την Πορτογαλία στις Βρυξέλλες, αλλά έχουν την έδρα τους στην Πορτογαλία, επομένως τα σπίτια τους πρέπει να προσαρμοστούν και να έχουν πιο ανοιχτή σχέση με το εξωτερικό, με μπαλκόνια ή εξωτερικούς χώρους, αλλά και τους ενδιάμεσους χώρους. Η ιδέα ότι ο δημόσιος χώρος είναι ένας χώρος για έντονη χρήση, όχι μόνο για αναψυχή, αλλά και για περπάτημα για να έχουμε πρόσβαση σε δημόσιες εγκαταστάσεις, όπως φαίνεται από την πόλη των 15 λεπτών όπου όλα είναι κοντά στο χέρι, ώστε να μπορούμε να έχουμε μια πιο έντονη χρήση του δημόσιου χώρου και λιγότερη χρήση του αυτοκινήτου ή των δημόσιων συγκοινωνιών. Οι κυβερνήσεις, οι αρχιτέκτονες, οι σχεδιαστές και οι πολίτες πρέπει να είναι μαζί για να επανεξετάσουν τον τρόπο με τον οποίο θέλουμε να επανασχεδιάσουμε τις πόλεις μας. Αυτή θα είναι η μεγάλη πρόκληση για τη δημιουργία των δομών που θα κάνουν τα πράγματα μαζί – μια πρόκληση, όχι μόνο για τους αρχιτέκτονες, αλλά και για τους δήμους, καθώς και για τους πολίτες που πρέπει να είναι προετοιμασμένοι και να έχουν τα εργαλεία για να συμβάλουν στη συζήτηση – η οποία δεν είναι πάντα πολύ εύκολη λόγω έλλειψης χρόνου ή κριτικής ικανότητας. Ωστόσο, έχουμε μια κοινωνία που είναι καλά εκπαιδευμένη και θέλει να διαδραματίσει ρόλο στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, οπότε ας εκμεταλλευτούμε αυτή την ευκαιρία αυτής της συστημικής αλλαγής για να κάνουμε τα πράγματα διαφορετικά».
Χόρχε Φιγκέιρα:«Λοιπόν, ορισμένα πράγματα θα παραμείνουν τα ίδια επειδή η ανθρώπινη φύση είναι η ίδια. Θα προσπαθήσουμε να είμαστε όσο πιο φυσιολογικοί μπορούμε, όπως ήμασταν πριν από την πανδημία. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί γιατί ο 20ός αιώνας μας έδειξε ότι όταν είμαστε μεσσιανικοί, πολύ εθελοντικοί ή πολύ ριζοσπάστες, αυτό μπορεί να μας οδηγήσει σε κάποιες καταστροφές. Πριν από την πανδημία, ο ρόλος των αρχιτεκτόνων ήταν η κατασκευή εμβληματικών κατασκευών και κτιρίων· Αυτό έχει πλέον αλλάξει. Ήταν ήδη υπό σοβαρή κριτική, αλλά με την πανδημία, οι αρχιτέκτονες καλούνται τώρα να έχουν μια πιο πολιτική και δομική παρέμβαση στην πόλη. Και αυτό σημαίνει ίσως αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε αναγέννηση του ευρωπαϊσμού. Η κύρια αλλαγή τώρα είναι ότι ο ευρωπαϊσμός έχει γίνει μια νεογέννητη πειθαρχία, επειδή μιλάμε για όχι εξωραϊσμό αλλά επιβίωση. Πρέπει να αναλάβουμε όχι μόνο τυχαίους μετασχηματισμούς των δρόμων, αλλά να αντιμετωπίσουμε πραγματικά την κρίση της πανδημίας με την υποστήριξη πολιτικών και όλων των πολιτών που πρέπει να έχουν νέο ρόλο στην κοινωνία μας».
ACE: Ποιος είναι ο ορισμός σας για την ποιότητα στο δομημένο περιβάλλον;
Χόρχε Φιγκέιρα: «Στην Πορτογαλία, δεν έχουμε πραγματικά παράδοση όσον αφορά την ποιότητα, διότι δεν βλέπουμε την αρχιτεκτονική ως προϊόν. Τα προϊόντα έχουν ιδιότητες, όπως θα λέγατε να πληρούν τις προϋποθέσεις για τηλεόραση ή ψυγείο. Θεωρούμε την αρχιτεκτονική, με κάποια πολιτιστική αλαζονεία που πρέπει να παραδεχτώ, ως έργο τέχνης. Προσπαθούμε τώρα να αντιμετωπίσουμε αυτή την έννοια της ποιότητας και της αρχιτεκτονικής και να υποβαθμίσουμε την έννοια του προϊόντος. Ας δούμε αν μπορούμε να το κάνουμε αυτό. Αλλά το κύριο πράγμα που θέλω να δω σε ένα κτίριο είναι η έξυπνη χρήση των μορφών και των πόρων. Και επίσης, ο αισθησιασμός, η ομορφιά ή η αισθητική αυτών των μορφών και πόρων. Θέλω να δω την ευφυΐα, τη σεξουαλικότητα και τον ορθολογισμό. Συμπεριληπτικότητα, ο ορθολογισμός του να φέρνουμε τους ανθρώπους κοντά και να μην τους χωρίζουμε. Η ποιότητα στο δομημένο περιβάλλον είναι κάτι που διαρκεί και μπορεί να περάσει τα κριτήρια του εφήμερου. Επικρίνω λίγο αυτούς τους τακτικούς τρόπους δράσης του ευρωπαϊσμού, διότι δεν ξέρω αν θα διαρκέσουν, αν θα είναι κάτι περισσότερο από ένας σύντομος πίνακας στον δρόμο. Ο προσωρινός μου ορισμός της ποιότητας στην αρχιτεκτονική; Να υπάρχει η προσδοκία ότι τα πράγματα θα διαρκέσουν, ότι θα γίνουν με έξυπνο και λογικό τρόπο».
Γκονσάλο Κάντο Μονίζ: «Κατά τη συζήτηση για το ΝΕΒ κατά τη διάρκεια της διάσκεψης ή στο URBiNAT, το ενδιαφέρον μας επικεντρώθηκε περισσότερο στη διαδικασία παρά στα αποτελέσματα. Φυσικά, τα τελικά αποτελέσματα είναι αυτά που θα διαρκέσουν και αυτά που θα χρησιμοποιηθούν από τους ανθρώπους, αλλά μας ενδιαφέρει επίσης πραγματικά ο τρόπος με τον οποίο γίνονται τα πράγματα. Η πρακτική της αρχιτεκτονικής εξελίσσεται και ασχολείται με πολλούς παράγοντες. Ο τρόπος με τον οποίο συζητάμε και αλληλεπιδρούμε σε κάτι που όλοι πιστεύουμε ότι θα μεταμορφώσει τον χώρο, είναι επίσης μια επίδειξη ποιότητας. Έτσι, αφενός, η διαδικασία της πράξης/πρακτικής είναι κάτι που προσπαθούμε να διδάξουμε στις αρχιτεκτονικές σχολές και είναι ένα σημαντικό ζήτημα ποιότητας και, αφετέρου, ακολουθούμε τα πράγματα που κατασκευάζονται ή εφαρμόζονται και προσπαθούμε να κατανοήσουμε τον αντίκτυπο που έχουν στην ποιότητα ζωής των ανθρώπων. Και αυτό είναι κάτι που πιστεύω ότι οι αρχιτέκτονες και οι θεσμοί συνειδητοποιούν όλο και περισσότερο, προσπαθώντας να κατανοήσουν πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τον χώρο και αν μια παρέμβαση ήταν θετική» .
ACE: Πώς βλέπετε τα κτίριά σας να γερνούν;
ΓκοντςΆλο Κάντο Μονίζ: «Στην URBiNAT, προσπαθούμε να οικοδομήσουμε με τη φύση. Στον δημόσιο χώρο, η φύση είναι ένα σημαντικό υλικό για την οργάνωση του χώρου και τη δημιουργία ευκαιριών για την αντιμετώπιση περιβαλλοντικών ζητημάτων, καθώς και για μια πιο φιλική χρήση του χώρου. Έτσι, στο έργο URBiNAT, οι λύσεις που βασίζονται στη φύση επικεντρώνονται στο υλικό – όχι μόνο ως σκοπό, αλλά και ως μέσο. Αλλά φυσικά, αφορά επίσης τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τα υλικά και τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν μαζί τους. Υπάρχει επίσης μια αλλαγή στον τρόπο σκέψης σχετικά με την υλικότητα. Όταν κατασκευάσαμε δημόσιο χώρο τη δεκαετία του 1990 χρησιμοποιήσαμε πολύ εξελιγμένα υλικά (με ποιοτική πέτρα, ατσάλι, γυαλί). Προσπαθήσαμε να φέρουμε κάποια υψηλής ποιότητας στο δημόσιο χώρο. Υπάρχει τώρα μια αλλαγή. Σήμερα, προσπαθούμε να συνεργαστούμε με περισσότερες πρώτες ύλες όχι μόνο για οικονομικούς και περιβαλλοντικούς λόγους αλλά και για να δώσουμε μια ανθρώπινη και φυσική πινελιά στο υλικό. Αναπτύσσουμε υλικά που δημιουργούν επίσης μια ευκαιρία για «κατασκευή με τη φύση»· για παράδειγμα, όταν χτίζουμε έναν τοίχο για να λύσουμε μια διαφορά μεταξύ δύο πλατφορμών, αυτοί οι τοίχοι μπορούν να κατασκευαστούν όχι μόνο ως στήριγμα αλλά και ως ευκαιρία για τη δημιουργία βλάστησης. Υπάρχει ένας άλλος τρόπος σκέψης σχετικά με τα υλικά και την ικανότητά τους να δημιουργούν χώρο και να αλλάζουν, να αμφισβητούν την τεχνολογική λύση. Εκτός από μια τεχνολογική λύση, μπορεί επίσης να υπάρξει μια κοινωνική ευκαιρία».
Χόρχε Φιγκέιρα:«Αυτή η αλλαγή υλικού θα μπορούσε να φέρει ένα νέο πρότυπο στο δομημένο περιβάλλον. Αν το σκυρόδεμα ήταν το βασικό υλικό του 20ου αιώνα, το ξύλο θα μπορούσε να είναι αυτό του 21ου αιώνα. Είναι δύσκολο για μένα να αναγνωρίσω και να καταλάβω πώς οι μεγάλες πόλεις, για παράδειγμα στη Νότια Αφρική ή τη Νότια Αμερική, μπορούν να εγκαταλείψουν το σκυρόδεμα και τον χάλυβα. Θα αντιμετωπίσω αυτό το ζήτημα με κάποια κριτική σκέψη, διότι η ιδέα ότι το μπαμπού θα είναι η λύση στα προβλήματά μας στην Κεντρική Ευρώπη ή στο Σάο Πάολο στη Βραζιλία είναι αρκετά παραληρηματική. Φυσικά, πρέπει να υπάρξουν κάποιες αλλαγές στα υλικά, αλλά πρέπει να είμαστε προσεκτικοί με αυτές τις νέες τάσεις. Δεν υπάρχει «αθώο» υλικό, το οποίο δεν έχει εμπορικό συμφέρον. Φυσικά, πρέπει να γίνουν κάποιες αλλαγές και ίσως αυτό να μας οδηγήσει σε μια νέα αρχιτεκτονική και σε έναν νέο δημόσιο χώρο».
ACE: Κατά τη γνώμη σας, ποια είναι η σημασία των αρχιτεκτονικών πολιτικών; Ποιες είναι οι προσδοκίες σας σε ευρωπαϊκό επίπεδο όσον αφορά την υποστήριξη της επαγγελματικής πρακτικής και τη διασφάλιση της ποιότητας του δομημένου περιβάλλοντος;
Χόρχε Φιγκέιρα: «Ταλαντευόμαστε. Υπάρχουν συνεχώς αυξανόμενες πολιτικές, που αφαιρούν την εξουσία από τους αρχιτέκτονες, περιορίζουν τους αρχιτέκτονες στη μορφή και τον όγκο του κτιρίου και στη συνέχεια θα αναλάβουν οι μηχανικοί και οι σχεδιαστές εσωτερικών χώρων. Αυτή ήταν η τάση πριν από την πανδημία. Ελπίζω ότι οι αρχιτέκτονες, με την κοινωνική διάσταση που φέρνουν, θα μπορέσουν να έχουν μια ανανεωμένη παρουσία και δύναμη. Μαθαίνουμε τα μαθήματά μας. Εάν ο αρχιτέκτονας είναι κάποιος που κάνει μόνο εικονικά, μπαρόκ και πολύ υψηλής τεχνολογίας κτίρια, θα αποσυνδεθεί από τους ανθρώπους. Ίσως αυτή η νέα μετριοφροσύνη και αυτή η νέα εγγύτητα στα κοινωνικά ζητήματα, που όλοι είχαμε πάντα αλλά ήμασταν στο παρασκήνιο, έχουν πλέον μετακινηθεί στο προσκήνιο. Ίσως να πρωτοστατήσουν στη δημιουργία ορισμένων κατευθυντήριων γραμμών και πολιτικών όπου η αρχιτεκτονική και η νέα αστικοποίηση θα αποτελούν προτεραιότητες».
Gonçalo Canto Moniz: «Πρέπει να δημιουργήσουμε στενή σχέση με εκείνους που εφαρμόζουν επίσης αυτές τις πολιτικές στην πράξη, για παράδειγμα με τους δήμους. Έχει ήδη γίνει πολλή δουλειά, για παράδειγμα, ο τρόπος με τον οποίο διοικούμε τις πόλεις μας ή ο τρόπος με τον οποίο οι τεχνικοί που καλούνται να σχεδιάσουν την ευρωπαϊκή διαδικασία αναγέννησης πρέπει να βελτιωθούν, όχι μόνο όσον αφορά τη γραφειοκρατία, που μερικές φορές αποτελεί πρόκληση όσον αφορά την ανάπτυξη της αρχιτεκτονικής διαδικασίας αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι αρχιτέκτονες συμμετέχουν, για παράδειγμα, σε συμμετοχικές διαδικασίες υπό την καθοδήγηση των δήμων.»
ACE: Ως Αναπληρωτές Καθηγητές του Τμήματος Αρχιτεκτονικής της Σχολής Επιστημών και Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου της Κοΐμπρα ποιες είναι οι τάσεις που βλέπετε στη νέα γενιά αρχιτεκτόνων; Ποια είναι η συμβουλή σας για τους νέους αρχιτέκτονες;
Χόρχε Φιγκέιρα: «Λοιπόν, η κύρια συμβουλή μου είναι να μην εγκαταλείψουμε την αρχιτεκτονική. Νομίζω ότι η αρχιτεκτονική δεν έχει όλες τις λύσεις, αλλά αντιπροσωπεύει μια μελλοντική πορεία; Είναι θεμελιώδους σημασίας η διδασκαλία της ιστορίας για την κατανόηση των κύριων παραγόντων που οδήγησαν σε αυτή την κατάσταση. Για να τεθεί αυτή η κριτική σκέψη στο προσκήνιο, πρέπει να διδάξουμε, ή με κάποιο τρόπο να προσπαθήσουμε να αναπτύξουμε στους μαθητές μας, την ικανότητα να είμαστε επικριτικοί απέναντι στην κατάσταση. Η αρχιτεκτονική μπορεί ακόμα να είναι ένας τρόπος παρέμβασης μακριά από ένα όραμα του κόσμου. Φυσικά, όλα τα επαγγέλματα είναι σημαντικά. Υπάρχουν, ίσως, άλλα επαγγέλματα που είναι πιο σημαντικά σήμερα από τους αρχιτέκτονες όπως οι γιατροί κ.λπ. Αλλά βρισκόμαστε στη μέση των πραγμάτων. Η αρχιτεκτονική μπορεί να αποκτήσει νέα σημασία. Όπως δεν μπορούμε να φανταστούμε έναν κόσμο χωρίς ποίηση, ομορφιά ή ευαισθησία, έτσι δεν μπορούμε να φανταστούμε έναν κόσμο χωρίς μορφές, χωρίς ιστορία. Υπάρχουν προκύπτουσες μορφές αρχιτεκτονικής που διευθύνουν τον τρόπο που ζούμε και εξακολουθούν να είναι κάτι που φιλοδοξούμε. Οι δύο κύριες συμβουλές μου είναι: Να είστε επικριτικοί και να εξακολουθείτε να απολαμβάνετε την αρχιτεκτονική!»
Γκονσάλο Κάντο Μονίζ: «Το ωραίο με τους φοιτητές αρχιτεκτονικής είναι ότι παρέχουν πάντα συμβουλές στους καθηγητές και στο ίδρυμα. Για παράδειγμα, οι φοιτητές του Πανεπιστημίου της Κοΐμπρα δημιούργησαν ένα πρόγραμμα «Há Baixa», ένα παράλληλο πρόγραμμα μάθησης, με πολύ ακτιβιστικό τρόπο, όπου προσέφεραν τις υπηρεσίες τους για τη δημιουργία εκδηλώσεων σε δημόσιους χώρους με αρχιτεκτονικές υποδομές και για την ανακαίνιση κατοικιών για άτομα με οικονομικές ανάγκες. Κάλεσαν ορισμένους εκπαιδευτικούς να τους υποστηρίξουν και ανέδειξαν τι πρέπει να βελτιωθεί με αυτές τις μαθησιακές διαδικασίες. Είναι μια πραγματικά αφοσιωμένη γενιά, με μια προσέγγιση ακτιβιστών. Είναι πολύ θετικό να το βλέπουμε αυτό και η συμβουλή μου θα ήταν να διατηρήσουμε ζωντανή αυτή την κριτική σκέψη και/ή να την θρέψουμε! Η βάση αυτής της κριτικής σκέψης είναι ότι πρέπει να μάθουμε από το παρελθόν για να δράσουμε στο μέλλον. Έτσι, νομίζω ότι τα σχολεία που έχουν μια πολύ ισχυρή τεχνολογική προσέγγιση μπορεί να χάσουν αυτή την ικανότητα ανάπτυξης κριτικής σκέψης. Η κριτική σκέψη είναι το κλειδί, όταν οι αρχιτέκτονες φοιτητές έχουν την ικανότητα να μας αμφισβητούν με διαφορετικές ιδέες και διαφορετικές εκπαιδευτικές προτάσεις. Κοιτάξτε το παρελθόν και ανοίξτε τα μάτια σας στον κόσμο, γιατί οι δυνατότητες να ενεργείτε ως αρχιτέκτονας είναι πολύ μεγάλες!»
Παρακολουθήστε την ευρωπαϊκή διάσκεψη για τις αρχιτεκτονικές πολιτικές «From Bauhaus to the New House» στο Youtube.
ΣΧΕΤΙΚΆ ΜΕ
ο Χόρχε Φιγκέιρα είναι αρχιτέκτονας, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής και ερευνητής στο Κέντρο Κοινωνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Coimbra . Είναι επίσης μέλος του Εθνικού Συμβουλίου του Τάγματος Αρχιτεκτόνων της Πορτογαλίας. Διαβάστε περισσότερα εδώ.
Gonçalo Canto Moniz, Είναι αρχιτέκτονας και αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής και ερευνητής στο Κέντρο Κοινωνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Κοΐμπρα. Διαβάστε περισσότερα εδώ.
ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΟ URBINAT με Γκονσάλο Κάντο Μονίζ
«Στο URBiNAT, είμαστε μια ομάδα επαγγελματιών και ακαδημαϊκών που αποτελείται από 28 εταίρους με διαφορετικό υπόβαθρο και εμπειρογνωσία, οι οποίοι συνεργάζονται για την αντιμετώπιση του θέματος της βιωσιμότητας με λύσεις που βασίζονται στη φύση. Το έργο αυτό, το οποίο συντονίζεται από το Κέντρο Κοινωνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Κοΐμπρα, παρέχει την ευκαιρία να αναπτυχθεί ένας κριτικός προβληματισμός σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι λύσεις που βασίζονται στη φύση για την αστική αναγέννηση των δημόσιων χώρων. Ήταν σημαντικό να δοθεί μια κοινωνική διάσταση, με τη συμβολή των αρχιτεκτόνων, σε αυτές τις περιβαλλοντικές προσκλήσεις υποβολής έργων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζοντας 2020», υπάρχουν δύο κύριοι στόχοι: – Δράση σε γειτονιές κοινωνικής στέγασης. Σύμφωνα με τον σύγχρονο οικιστικό σχεδιασμό, αυτό εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση για τις πόλεις σήμερα, διότι οι περισσότερες από αυτές τις γειτονιές δεν είναι ενσωματωμένες στη δομή της πόλης. Εντοπίσαμε αρκετές από αυτές τις γειτονιές, σε διαφορετικές ευρωπαϊκές πόλεις, που μοιράζονται την ίδια δυσκολία να ανήκουν στην πόλη – όχι μόνο τη φυσική δομή, αλλά και την κοινωνική δομή· – Για να συζητήσουμε λύσεις που βασίζονται στη φύση. Για εμάς, δεν οικοδομούμε την πόλη με συγκεκριμένες λύσεις· χτίζουμε την πόλη με την ενσωμάτωση λύσεων που δημιουργούν την ιδέα ενός χώρου. Έτσι, προτείναμε αυτή την ιδέα του υγιούς διαδρόμου ως ένα σύμπλεγμα ολοκληρωμένων λύσεων. Αναγνωρίζονται και σχεδιάζονται από κοινού από τους πολίτες. Στην URBiNAT, αναπτύσσουμε έναν διαφορετικό τρόπο δράσης σε σχέση με την αναγέννηση των πόλεων. Είναι πολύ σημαντικό να δημιουργηθεί διάλογος μεταξύ των πολιτικών στρατηγικών για την περιοχή και του οράματος των πολιτών για την κοινότητά τους. Οι ανάγκες των πολιτών είναι τα όνειρα των πολιτών».
ACE: Πώς διασφαλίζετε αυτόν τον διάλογο;
«Αυτή είναι η μεγαλύτερη πρόκληση του έργου. Εργαζόμαστε σε τρία επίπεδα:
-διοργανώνοντας δημόσιες εκδηλώσεις και δραστηριότητες που δημιουργούν ιδιοκτησία; του έργου από όλη την κοινότητα.
-χρησιμοποιώντας μια μεθοδολογία εργαστηρίου όπου συνεργαζόμαστε με μικρές ομάδες εθελοντών που είναι αντιπροσωπευτικές της κοινότητας. Σε αυτό το επίπεδο, προσπαθούμε να αναπτύξουμε μια πιο διαδραστική διαδικασία προκειμένου να σχεδιάσουμε από κοινού λύσεις.
-αναπτύσσοντας μια παρουσία στο δρόμο για να εξασφαλιστεί ένα επίπεδο εγγύτητας με τους πολίτες. Είναι επίσης μια ευκαιρία να ακούσετε την κοινότητα. Πρέπει να πάμε από τη μία ομάδα στην άλλη αρκετές φορές. Αυτός είναι ένας βασικός παράγοντας για την επιτυχία. Επιπλέον, συγκροτούμε επίσης μια συμβουλευτική επιτροπή ενδιαφερόμενων μερών, μια επιτροπή εκπροσώπων των διαφόρων ομάδων, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών, για την προώθηση του διαλόγου και μιας συλλογικής διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Σε επίπεδο αρχιτεκτόνων, υπάρχει αλλαγή όσον αφορά τα αρχιτεκτονικά εργαλεία. Μαθαίνουμε επίσης από τα εργαλεία των κοινωνικών επιστημών, όπου μπορούμε να δημιουργήσουμε έναν χώρο για διάλογο και για μια δημιουργική διαδικασία. Δεν είναι εύκολο, και αυτό που μαθαίνουμε είναι ότι διαφέρει από πόλη σε πόλη σε ολόκληρη την Ευρώπη, επειδή εργαζόμαστε σε επτά διαφορετικές πόλεις, επομένως δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε μια μεθοδολογία που θα εφαρμόζεται αυστηρά από καθεμία από τις πόλεις. Πρέπει απλώς να το ενσωματώσουμε σύμφωνα με την τοπική κουλτούρα του να κάνουμε πράγματα. Είναι επίσης πολύ σημαντικό η διαδικασία αυτή να είναι πολύ ευέλικτη και προσαρμόσιμη στην τοπική κουλτούρα».
ACE: Πώς μετράτε την ανατροφοδότηση;
«Έχουμε τους δικούς μας δείκτες και τους δικούς μας τρόπους μέτρησης του επιπέδου ικανοποίησης/συμμετοχής. Υπάρχουν πάντα πολίτες που έρχονται για ένα εργαστήριο, αλλά δεν έρχονται για το επόμενο, αλλά υπάρχουν πολίτες που διατηρούν τη δέσμευσή τους καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας, και αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό σημάδι. Δεν αναμένουμε πολύ υψηλή συμμετοχή, αλλά αναμένουμε πολύ αφοσιωμένη συμμετοχή. Διεξάγουμε επίσης συνεντεύξεις με ορισμένους πολίτες για να κατανοήσουμε τι λειτουργεί καλά και τι μπορεί να αλλάξει. Είναι πολύ σημαντικό να επανεξεταστεί το έργο και να επανασχεδιαστούν οι δραστηριότητες σύμφωνα με τις παρατηρήσεις τους. Οι τακτικές, πολεοδομικές προσεγγίσεις είναι πολύ σημαντικές για τη δημιουργία μιας αίσθησης δέσμευσης, επειδή βλέπετε τα πράγματα να συμβαίνουν, είναι απτές. Έχουμε δύο ομάδες πολιτών, τρεις πόλεις που ξεκινούν από την πρώτη στιγμή (πρωτοπόρες πόλεις) και μια άλλη ομάδα που ξεκινά λίγο αργότερα (ακολουθώντας πόλεις). Αυτό που μαθαίνουμε είναι ότι πρέπει να ξεκινήσουμε αμέσως με πολύ απτές ενέργειες, ώστε οι άνθρωποι να συμμετέχουν ενεργά και όχι μόνο μέσω συζήτησης».
Σχετικά με το URBiNAT
Το URBiNAT επικεντρώνεται στην αναγέννηση και την ενσωμάτωση υποεξυπηρετούμενων αστικών περιοχών. Οι παρεμβάσεις του έργου επικεντρώνονται στους δημόσιους χώρους και στη συνδημιουργία, με τους πολίτες, νέων κοινωνικών σχέσεων και σχέσεων που βασίζονται στη φύση εντός και μεταξύ διαφορετικών γειτονιών.
Στις 16 & 17 Ιουνίου 2022 το χρηματοδοτούμενο από το H2020 έργο URBiNAT φιλοξενεί ένα διεθνές συνέδριο στο Μιλάνο σχετικά με τις δυνατότητες των λύσεων που βασίζονται στη φύση για την επίτευξη πιο συμπεριληπτικής αστικής αναγέννησης. Για να συμμετάσχετε δείτε λεπτομέρειες της πρόσκλησης υποβολής περιλήψεων και της φόρμας εγγραφής στον ιστότοπο URBiNAT: https://urbinat.eu/conference-2022/
